Başlığa çıkardığımız tefakkuh kelimesi Kur’anî bir kavramdır. Tevbe suresinin 122. ayeti, civardaki müminlerin Medine’ye cumhur cemaat gelmemelerini, “dinde derin anlayış ve bilgi sahibi olmak için” her kesimden bir gurubun gelmesini ister. “Dinde derin anlayış kazanmak” anlamındaki tefakkuh’un, bir farz-ı kifaye olduğu anlaşılmış olur.

Büyük bir müfessirimiz, bu ayetteki tefakkuh’u “dinde fıkıh tahsil etseler” diye çevirebilmiştir. Bu elbette yanlıştır. Çünkü “fıkıh” terimi bugünkü formel ve “vad’i” anlamını, Kur’an’ın nüzulünden yüzyıllar sonra (3. hicri yüzyılda) kazanmıştır.

2. yüzyılda başta akaid ve tasavvuf olmak üzere, tüm dini ilimler “fıkıh” olarak adlandırılıyordu. İmam Azam Ebu Hanife’ye (öl. 155 h.) nisbet edilen akaid kitabının adının “el-Fıkhu’l-Ekber” olması tesadüf değil. O dönemde tasavvuf ve ahlaka da “fıkh-ı vicdani” adı veriliyordu.

Kur’an tefakkuhu (idraku’ş-şey’ ve’l-‘ilmu bihi: Bir şeyi derinliğine kavramak ve onun hakkında tam bir bilgiye sahip olmak) emretmişti. Bu her âlim için bir sorumluluktu. Öncekiler –Allah onlardan razı olsun- bu sorumluluğu yerine getirdiler. Aynı sorumluluk sonrakiler için de geçerliydi. Fakat onlar, öncekilerin sorumluluklarını yerine getirmek için ürettiklerini aynen taşımakla yetindiler. Bunun kendilerini tefakkuh sorumluluğundan kurtaracağını sandılar. Oysaki Kur’an’ın tefakkuh, tezekkür, tedebbür, taakkul ve tefekkür emirleri öncekiler için de sonrakiler için de aynı derecede geçerliydi.

Efendimiz, kendi çıkardığı hükümleri bile formalizme kurban etmedi. “Çocuk kimin yatağına doğmuşsa ona aittir, zina edenin iddiasına itibar olunmaz” genel hükmünü o vermişti. Fakat bu hükme rağmen Sevde annemizden kardeşine namahrem gibi davranmasını istedi. Zira kardeşi sayılan erkek, babası Zem’a’dan daha çok çocuğun babası olduğunu iddia eden Utbe’ye benziyordu. (Buhari, Hudut, 23, Ahkam 29; Ebu davud, Talak 34).

Efendimiz’in tefakkuhuna işte harika bir örnek: Cabir’in nakline göre bir sefer sırasında bir zat kafasından yaralanır. İhtilam olur ve yanındakilere kendi durumundaki birinin teyemmüm etmesine ruhsat olup olmadığını sorar. Onlar “Sen suya ulaşabiliyorsun” diyerek cevaz vermezler. Bunun üzerine gusleder ve ardından vefat eder. Bu olay dönüşte Rasulullah’a aktarılır. Allah Rasulü’nün tepkisi çok şiddetli olur. Aynen şöyle:

“Yıkılıp ölesiceler! Onu göz göre göre katlettiler. Hadi bilmiyorlardı diyelim, o zaman sorsaydılar ya!” (Ebu davud, Tahare, 1:197, 1/93 ve İbn Mace)

Sahabeden Hz. Ali, Hz. Aişe, İbn Mes’ud, İbn Abbas, Hz. Ömer, Hz. Ebubekir, Hz. Selman gibi seçkin sahabiler tefakkuh sahibi idiler. Hz. Ömer’i tanıyanlar “Dinde ondan daha fakihini görmedik” derlerdi (İbn Hacer, el-Isabe, 5/523). Kur’an izin verdiği halde ‘tefakkuh’ sonucu müellefe-i kulub’a zekat payını kaldırdı, Irak ve Suriye’nin savaşla ele geçen ekilebilir arazilerini (savafi) askere dağıtmak yerine sahiplerine yarıya verdi, Ehl-i Kitab kadınlarıyla evlenmeyi yasakladı. Bütün bunları o Kur’an’ın emirlerinin maksadını okuyarak yaptı.

Ebu Seleme Hz. Aişe’yi tanıtırken “efkah fi’r-re’y: kişisel görüş açısından en derin anlayış sahibiydi” der (İbn Sa’d,. Tabakat, 2/368). Aynı kaynakta Ubeydullah b. Utbe, ibn Abbas farkını anlatırken “Görüşlerinde ondan daha derin anlayışlısını (efkah) görmedim” der.

İmamlar da “tefakkuh” çizgisini izlediler. Bunların başında gelen Ebu Hanife’nin “Onlar adamsa biz de adamız” sözü o zaman da çok gürültü koparmıştı. Rivayet alma hususunda sahabe arasından seçim yaparken “şu fakihti, şu değildi” diye ayrıma gitmesi az şey midir? İmam Malik hadisle iştigal eden iki yeğenini şöyle uyarıyordu: “Rivayeti azaltıp rivayet ettiklerinizin hikmeti üzerinde düşünün (fıkhedin)” demişti (el-Bağdadi, Nasiha, s. 37) Zamanın halifesi Ebu Cafer, Malik’in Muvatta’ını “resmi ilmihal” yapmayı teklif edince, Malik buna şiddetle karşı çıkmıştı. Aynı imam “fıkhi hükümlerin” yazılmasını hoş karşılamaz, “Peki, ne yapalım?” diyene, “aklınızda tutar iyice anlarsınız, bunun sonucunda kalpleriniz aydınlanır. Ondan sonra yazıya ihtiyaç kalmaz.” (Şatıbi, el-Muvafakat, 4/51) Onun sıkıntı duyduğu şey taklitçilikti.

Fakat bu hassasiyet 5. yüzyıldan sonra yavaş yavaş kayboldu. Tefakkuh, yerini fıkıh tahsiline bıraktı. Hatta Buhari Şarihi Ayni diyordu ki: “Peygamber hakikatleri açıklamak için değil, ahkamı bildirmek için gönderildi.”

Bunun istisnaları da yok değildi. Mesela İbn Hazm, Taberi, İzz b. Abdisselam, Şihabuddin karafi, ve hassaten Ebu İshak Şatıbi tefakkuh ve tahkik ehlinin çizgisini sürdürdüler. Şah Veliyullah Dihlevi ve Şevkani’yi de bu zincire eklemek gerek.

Fakat kalın çizgi son bin yılda mukallit çizgi oldu. Muhakkik çizgiyi bastırdı, hatta yok etti. Meydan mukallit çizgiye kalmış, hiçbir rakip kalmamıştı. Alimin “içtihat yapması” yükseliş çağlarımızda iftihar ve rahmet iken, çöküş çağlarımızda içtihat yapmak irtikap ve melanet haline gelmişti. Hatta bu suçlamayla alimlerin canına kıyıldı. Sayda kadısı Zeynuddin b. Ali bunun tipik bir örneğidir. Yakın tarihimizde bu “cürme” teşebbüs ettiği varsayılanlar sallandırılmadılar. Fakat insaf ve vicdandan mahrum softa takımı tarafından manevi lince tabi tutuldular. Şimdi herkes kendisinin müctehidi. Dün buz dağıydı, eridi. Şimdi de çamurdan geç geçebilirsen.

Sen ey ilim talibesi! Taklide dayalı talim ve tedristen dert yanıyorsun. Yerden göğe haklısın. Hastalığını bilmeyen netsin şifayı? Belki ümmetin makus talihini, senin gibi hastalığı yıllarını harcama pahasına fark eden genç ilim yolcuları yenecektir.

Sıra, tefakkuha dayalı alternatif bir fıkıh ve fıkıh usulü okuma listesine geldi.

Tefakkuha dayalı bir fıkıh imkânına dair (3)

Sonda söyleyeceğimi başta söyleyeyim: Fıkıhsızlık, hukuksuzluktur. Bu milleti hukuksuz bırakanlar utansın. Fakat utanması gerekenler sadece İslam’a top yekûn karşı olanlar değil. Bir de İslam’ın ahmak dostları var. İskelenin çürük tahtalarını değiştirmeye teşebbüs edenlere “vurun kahpeye” naralarıyla saldırıp da, iş iskeleyi tümden sökenlere gelince “yaylalar, yaylalar”ı mırıldananlar onlar. Allah akıl fikir ihsan eylesin.

İmdi ey ilim talibesi! Mesajında matlubun olan “nasihati”, ilk iki yazının satırlarında ve satır aralarında beyan etmeye gayret ettim. Şimdi sıra geldi, tefakkuha ve tahkike dayalı bir fıkıh ve fıkıh usulü için alternatif bir okuma listesine.

Bu alanda er-Risale, el-Mustasfa, el-Menar, et-Tavzih gibi klasikler zaten biliniyor. Onlara değinmeden, ihmal edilen tefakkuh ve tahkik ürünü eserlere girmek istiyorum.

Bu fakire göre, nakil ve taklide değil de tefakkuh ve tahkike dayalı bir fıkıh ve fıkıh usulü için okunması gerekli isimler, eserleri ve hususiyetleri kısaca şöyle:

İbn Hazm mutlaka okunmalıdır. Öncelikle onun el-İhkam fi Usuli’l-Ahkam’ı fıkıh usulüne getirilen alternatif bir soluktur. Günümüzden 1000 küsur yıl önce bir âlimimiz çıkıp, “önce kavramlar ve onların tanımı” demiş, bu konuda bir sistem geliştirmiş. Bu göz kamaştırıcı bir katkıdır.

Fıkıh Usulünde asıl bombayı yine Endülüs semasının parlak yıldızlarından Ebu İshak eş-Şatıbi (öl. 1388) patlatmıştır: Bir cildini kitabı alanında rakipsiz kılan Makasıdu’ş-Şeria bahsine ayırdığı muhalled usul kitabı el-Muvafakat fi Usuli’l-Ahkam.

Kelimenin tam anlamıyla “fıkıh usulünün müceddidi” olan Şatıbi’nin bu dev eseri, yazıldıktan sonraki dört yüz yıl tam bir nisyana mahkûm edilmiştir. Eseri, yüzyıllar sonra keşfedenlerden biri olan Kazanlı alim Musa Carullah’ın şu sözü bu eseri tanıtmaya yeter: “En dürüst manasıyla usul-i fıkıh olabilecek bir kitap İslami edebiyat arasında var ise, o yalnızca el-Muvafakat’tır.”

Eğer zaman kalırsa, el-Muvafakat’ı müzakere ettikten sonra, alternatif usul-i fıkıh okumaları daha da pekişsin için ikinci dereceden tavsiyem İbn Kayyım’ın İ’lamu’l-Muvakkı’în’idir.

Ama mutlaka okunmalı dediğim üç eser daha var.

Birincisi, kelimenin tam anlamıyla celadet ve şecaat sahibi bir alim olan İzz b. Abdüsselam’ın (öl. 1261) el-İmam fi Beyani Edilleti’l-Ahkam adlı eseri. İnsan bu eseri okumadan İslam fıkhında ve fıkıh usulünde alternatif açılımların her zaman ve mekanda mümkün olduğu gerçeğini anlayamaz. Aynı zamanda ilim tarihimizin köşede kıyıda kalmış ne cins kafalar yetiştirdiğini de... Bu esere Şihabuddin Karafi’nin el-İhkam ve el-Furuk adlı iki eserini de ilave etmeliyim.

Bunlar daha çok İslam fıkıh usulüne dair teorik yönü ağır basan eserler. Bunun pratiğe en güzel yansımalarını ilerleyen yüzyıllarda görüyoruz. Gün batımının alacakaranlığında ufukta parıp parıl parıldayan bir yıldız gibi duran isimler bunlar.

Bunların başında Şah Veliyullah Dihlevi geliyor. Onun muhalled eseri Huccetullahi’l-Baliğa, “hikmetsiz hüküm olmaz” düsturundan yola çıkarak ibadetlerin hikmetlerini bir bir faltaşı gibi açılan gözlerimizin önüne sererek aklımızın secde ettiriyor. Üstadın varlığı, Kur’an’ın tefakkuh adını verdiği “derin düşünme ve kavrama yeteneğinin” insanı ilimde nasıl bir “rüsuh” sahibi kıldığını isbat ediyor.

Bu meydanda, Dihlevi’ye yakın zamanların bir başka yıldızı daha semamızda parlıyor: Şevkani ve onun usul-i fıkha dair eseri İrşadu’l-Fuhul. Okunmalı derim.

Bu çizgiyi günümüzde sürdüren tefakkuh ve tahkik ehli cins âlimlerimiz az ama yok değil. Onları arayıp bulma işini de siz üstlenin. Zira hâlâ şu dar-ı dünyadaki sınavını tamamlamamış olan alimlerimiz hakkında hüküm vermek, göçüp gitmişlerden çok daha zor.

Ama bendeniz, usul-i fıkıhta istenirse çok farklı ve çok orijinal açılımların mümkün olabileceğine dair çağdaş bir örneği vermekte mahzur görmem: Ehl-i tahkik arasında büyük gürültü kopartan el-Kitab ve’l-Kur’an müellifi Dr. Ahmed Şahrur’un Nahve Usulin Cedidetin li’l-Fıkhi’l-İslami/ Fıkhu’l-Mer’e adlı eseri (el-Ahali li’t-Tıba’a ve’n-Neşr, Dımeşk-2000; ahali@cyberia.net.lb).

Açık söyleyeyim: Bu müellifin bu eserde vardığı sonuçların haylice bir kısmına katılmıyorum. Bazılarını çok eksantrik ve uçuk buluyorum. Bu yaklaşımım el-Kitab için de geçerli. Peki, neden tavsiye ediyorum? Benim usulüm budur: Eğer biri pirinci taştan, karpuzu kabuktan, elmayı kurdundan seçip ayıracak bir mümeyyiz akla sahip değilse, ona Şafii’nin er-Risale’sini bile tavsiye etmem.

Böyle birinin ilimle iştigali yanlıştır, kendine bir iş bulmalıdır. Fakat mümeyyiz bir akla sahipse, zaten Allah’ın kitabı dışında hiçbir kitabın kusursuz olmadığını bilir ve seçip ayırır. Bir de, günümüzün uyuşan kafalarına “şok tedavi” iyi gelir diye düşünüyorum. Yoksa atı alan Üsküdar’ı geçti, biz hâlâ “Üsküdar’a gider iken” katib efendinin bulduğu mendilin işlemesini tartışıyoruz.